Co robią służby ARFF na lotnisku i jak wygląda akcja ratownicza przy samolocie

ARFF na lotnisku – kim są i za co odpowiadają służby ratowniczo‑gaśnicze

Definicja i miejsce ARFF w systemie lotniskowym

Służby ARFF (Aircraft Rescue and Fire Fighting) to wyspecjalizowane jednostki ratowniczo‑gaśnicze działające na lotniskach. Ich głównym zadaniem jest ratowanie życia i gaszenie pożarów w zdarzeniach z udziałem statków powietrznych, zarówno na płycie lotniska, drogach startowych i kołowania, jak i w bezpośrednim otoczeniu portu lotniczego. To nie jest „zwykła” straż pożarna – ARFF łączy elementy straży, ratownictwa medycznego, ratownictwa technicznego oraz znajomości specyfiki lotnictwa.

ARFF funkcjonuje w ścisłym otoczeniu przepisów ICAO (Załącznik 14), europejskich regulacji EASA i krajowych wymogów nadzoru lotniczego. Poziom wyszkolenia, wyposażenie, czas reakcji – wszystko to jest uregulowane dość szczegółowo, bo od tych parametrów zależy szansa przeżycia pasażerów i załogi w razie wypadku.

W strukturze lotniska służby ARFF podlegają zwykle działowi bezpieczeństwa (safety), ale w praktyce współpracują z:

• wieżą kontroli ruchu lotniczego (TWR),
• operatorem portu lotniczego (dział operacyjny, dyżurni operacyjni),
• lokalnymi jednostkami PSP/OSP i pogotowiem ratunkowym,
• policją oraz służbami bezpieczeństwa portu.

Służby ARFF są na lotnisku całodobowo. Bez ich obecności na odpowiednim poziomie gotowości komercyjne operacje lotnicze byłyby ograniczone lub całkowicie wstrzymane.

Zakres odpowiedzialności – dużo szerzej niż tylko gaszenie pożarów

Zakres działania służb ARFF rozciąga się od typowych interwencji pożarniczych po bardzo specjalistyczne działania na pokładzie samolotu. Najważniejsze obszary odpowiedzialności to:

• Reakcja na wypadki i incydenty lotnicze – zderzenia, twarde lądowania, wyjście poza pas, pożar silnika, pożar podwozia, awaryjne lądowania.
• Doraźna ewakuacja i ratownictwo – ewakuacja pasażerów z kabiny, udzielanie pierwszej pomocy, triage i przekazanie poszkodowanych zespołom medycznym.
• Gaszenie pożarów paliw lotniczych – specyficzne pożary typu paliwowego (Jet A‑1, Avgas), pożary wnętrza samolotu, pożary bagażu i ładunku.
• Ratownictwo techniczne – dostęp do uwięzionych w kadłubie, cięcie konstrukcji, stabilizacja samolotu po wyjechaniu poza utwardzoną nawierzchnię lub po uszkodzeniu podwozia.
• Stan podwyższonej gotowości – dyżur przy każdym zgłoszonym przez załogę locie z problemem (np. awaria podwozia, komunikat „PAN PAN” lub „MAYDAY”).
• Prewencja i nadzór pożarowy – kontrole hydrantów, systemów pianowych, ćwiczenia ewakuacyjne terminali i hangarów.

Do tego dochodzą zadania mniej spektakularne, ale codzienne: zabezpieczanie tankowania samolotów przy pasażerach na pokładzie, usuwanie rozlanych paliw, reagowanie na zadymienia w terminalu czy drobne pożary pojazdów lotniskowych.

Dlaczego ARFF różni się od zwykłej straży pożarnej

Różnica nie polega tylko na tym, że ARFF działa na lotnisku. Różni się:

• czasem reakcji – na dużych lotniskach wymóg ICAO: pierwsze wozy mają dotrzeć w 2–3 minuty do każdego punktu drogi startowej, maksymalnie w 3 minuty do dowolnego miejsca critical area,
• rodzajem sprzętu – samochody lotniskowe są znacznie większe, szybsze (często 110 km/h), mają specjalne działka pianowe, systemy CAFS, działka z kamerą termowizyjną i możliwość podawania piany przez tzw. „snozzle” (ramię przebijające kadłub),
• szkoleniem lotniczym – ratownicy uczą się budowy samolotów, systemów awaryjnych, typowych tras ewakuacyjnych i słabych punktów konstrukcji,
• procedurami z ATC – współpraca z wieżą i służbami ruchu lotniczego jest sformalizowana jak w lotnictwie (korespondencja radiowa, frazeologia, raportowanie).

To wszystko sprawia, że rola ARFF w systemie bezpieczeństwa lotniczego jest absolutnie kluczowa i różni się znacząco od pracy jednostek poza lotniskiem.

Klasyfikacja lotniska i kategorie ARFF – co decyduje o poziomie zabezpieczenia

Jak ustala się kategorię ochrony przeciwpożarowej lotniska

Każde certyfikowane lotnisko ma określoną kategorię ochrony przeciwpożarowej. Wynika ona z długości i maksymalnej szerokości kadłuba największych regularnie obsługiwanych samolotów oraz liczby operacji. Parametry te są powiązane z zaleceniami ICAO i EASA.

W uproszczeniu – im większe samoloty, tym wyższa kategoria, a tym samym:

• większa minimalna ilość środka gaśniczego (woda + środek pianotwórczy + proszek),
• więcej specjalistycznych pojazdów ARFF,
• wyższe wymagania dotyczące liczebności obsady oraz szkoleń.

Kategorie są ustalane tak, by służby ARFF były w stanie od razu zbudować skuteczną warstwę piany osłaniającą kadłub i drogi ewakuacji oraz prowadzić działania ratownicze w warunkach intensywnego pożaru paliwa.

Typowe wymagania w zależności od kategorii

Ogólną logikę wymagań można pokazać w prostej tabeli. Konkretne liczby mogą się różnić w zależności od przepisów krajowych, ale struktura pozostaje podobna:

Wymagana ilość środków gaśniczych jest liczona tak, by umożliwić:

• szybkie stłumienie pożaru wokół statku powietrznego,
• zabezpieczenie dróg ewakuacji pianą,
• kontynuację gaszenia i chłodzenia konstrukcji przez określony czas.

Dostępność służb ARFF a możliwość przyjmowania lotów

Kategoria ARFF musi być utrzymana operacyjnie przez cały okres, w którym lotnisko przyjmuje ruch. Jeśli z jakiegoś powodu poziom zabezpieczenia spada (np. awaria jednego z kluczowych pojazdów, brak obsady, poważna awaria systemu), zarządzający lotniskiem zobowiązany jest do:

• obniżenia kategorii ARFF i poinformowania odpowiednich służb ruchu lotniczego,
• ograniczenia przyjmowania określonych typów samolotów,
• a w skrajnym przypadku – czasowego zawieszenia operacji.

W praktyce oznacza to, że bez sprawnie funkcjonującej służby ARFF lotnisko przestaje być portem dla samolotów pasażerskich. Dla operatorów linii lotniczych poziom zabezpieczenia jest jednym z warunków planowania siatki połączeń.

Wyposażenie techniczne służb ARFF – z czego korzystają ratownicy

Samochody lotniskowe do akcji ratowniczo‑gaśniczych

Podstawowym narzędziem ARFF są specjalistyczne samochody ratowniczo‑gaśnicze przeznaczone do pracy w warunkach lotniskowych. Łączą one:

• dużą pojemność zbiorników wody i środków pianotwórczych,
• wysoką mobilność i przyspieszenie,
• systemy podawania środka gaśniczego na dalekie odległości,
• odporność na trudne warunki terenowe (nawierzchnie nieutwardzone, trawa, błoto).

Typowy pojazd ARFF większego lotniska posiada:

• zbiornik wody o pojemności kilku tysięcy litrów,
• zbiornik środka pianotwórczego,
• zbiornik proszku gaśniczego oraz specjalne przewody do jego podawania,
• działka wodno‑pianowe na dachu i/lub zderzaku, często sterowane joystickiem z kabiny,
• system szybkiego natarcia (linia szybkiego rozwinięcia z prądownicą),
• systemy kamer (w tym termowizyjnych) do pracy w dymie i nocą.

W nowoczesnych pojazdach stosuje się ramiona z końcówką przebijającą kadłub (piercing nozzle). Pozwalają one na:

• przebicie poszycia samolotu z zewnątrz,
• wprowadzenie do wnętrza kabiny mgły wodnej lub piany,
• gaszenie i chłodzenie bez wchodzenia ratowników do środka w pierwszej fazie akcji.

Sprzęt do ratownictwa technicznego przy samolocie

Wypadki lotnicze często wiążą się z koniecznością działań technicznych: mechanicznego uwalniania osób, stabilizowania uszkodzonego kadłuba, zabezpieczenia przed przewróceniem. Dlatego wozy ARFF mają na wyposażeniu:

• zestawy hydrauliczne (nożyce, rozpieracze, siłowniki),
• piły do metalu i kompozytów,
• podpory i systemy stabilizacyjne do kadłubów i skrzydeł,
• poduszki pneumatyczne do podnoszenia konstrukcji,
• narzędzia do wyważania i otwierania drzwi awaryjnych,
• drabiny i podesty do pracy na wysokości (skrzydła, drzwi przednie).

Specyfiką konstrukcji lotniczych jest obecność kompozytów, stopów lekkich, elementów pod wysokim napięciem (np. w samolotach z napędem elektrycznym czy hybrydowym), a także systemów pod wysokim ciśnieniem. Ratownicy muszą znać te zagrożenia – niewłaściwe cięcie elementu może uwolnić energię mechaniczną lub doprowadzić do łuku elektrycznego.

Środki ochrony osobistej i sprzęt medyczny na miejscu zdarzenia

Ratownik ARFF działa w środowisku o dużym ryzyku: wysoka temperatura, toksyczny dym, paliwo lotnicze, elementy konstrukcji grożące zawaleniem. Dlatego standardowe wyposażenie obejmuje:

• ubranie specjalne odporne na ogień i ciepło promieniowania,
• hełm z osłoną twarzy, rękawice, buty specjalne odporne na chemikalia,
• aparat powietrzny ochrony dróg oddechowych (SCBA),
• detektory wielogazowe,
• maski filtrujące i sprzęt do dekontaminacji w razie kontaktu z substancjami niebezpiecznymi.

Ze względu na priorytet ratowania życia, pojazdy ARFF posiadają również:

• zestawy PSP R1 i R2 lub równoważne – do kwalifikowanej pierwszej pomocy,
• deski i nosze, kołnierze ortopedyczne, szyny do unieruchamiania kończyn,
• maski tlenowe, worki samorozprężalne, pulsyksymetry,
• materiały opatrunkowe do oparzeń na dużą powierzchnię ciała.

W praktyce, przy większej katastrofie, siły ARFF w zakresie medycznym są wzmacniane przez zespoły ratownictwa medycznego i szpitale, ale to ratownicy ARFF są zwykle pierwsi przy poszkodowanych.

Gotowość operacyjna i codzienna praca ARFF na lotnisku

Stan gotowości – czasy reakcji i rozmieszczenie jednostek

Organizacja dyżuru i monitorowanie sytuacji

Aby osiągnąć wymagane czasy reakcji, jednostki ARFF są rozmieszczone w taki sposób, by z każdego sektora lotniska móc dotrzeć do potencjalnego miejsca zdarzenia lotniczego w ciągu kilku minut. W praktyce oznacza to:

• główną strażnicę zlokalizowaną możliwie centralnie względem dróg startowych i dróg kołowania,
• dodatkowe posterunki lub garaże satelitarne przy dłuższych systemach RWY lub w rejonach o zwiększonym ryzyku (np. przy bazach technicznych),
• stałe utrzymywanie gotowości załóg w pojazdach lub tuż obok nich, z wyposażeniem osobistym przygotowanym „do wskoczenia”.

Część zespołu stale pełni dyżur operacyjny, a część wykonuje równolegle zadania szkoleniowe, przeglądy sprzętu, objazdy pola ruchu lotniczego czy asysty operacyjne. Przy wysokim poziomie ruchu lotniczego planowanie dyżurów jest ściśle zsynchronizowane z rozkładem lotów i najintensywniejszymi falami przylotów/odlotów.

Służba ARFF na bieżąco monitoruje sytuację za pomocą:

• łączności radiowej z wieżą i służbami operacyjnymi lotniska,
• podglądu radarowego lub systemów planowania ruchu (Flight Information Display, plan lotów),
• systemów monitoringu wizyjnego na płycie i w rejonie RWY.

Codzienne zadania poza akcjami ratowniczymi

Większość czasu służby ARFF to nie spektakularne akcje, ale regularna, rutynowa praca. Do typowych zadań należą między innymi:

• patrole pola manewrowego – kontrola stanu dróg startowych, dróg kołowania, pasów awaryjnych pod kątem przeszkód, wycieków paliwa, uszkodzeń nawierzchni czy obecności zwierząt,
• asysty przy tankowaniu i operacjach „hot refuelling” – zwłaszcza przy większych samolotach lub nietypowych operacjach wojskowych i cargo,
• zabezpieczanie startów i lądowań z podwyższonym ryzykiem – np. loty z sygnalizowaną usterką, lądowania awaryjne ze zgłoszonym problemem technicznym,
• udział w ćwiczeniach z innymi służbami – zarówno wewnętrznych (lotnisko, handling, służby techniczne), jak i zewnętrznych (Państwowa Straż Pożarna, policja, pogotowie),
• przeglądy i testy sprzętu – pompy, działka pianowe, systemy łączności, SCBA, agregaty, oświetlenie, sprzęt medyczny.

Jeśli na terminalu dochodzi do sytuacji medycznej, pożaru w instalacji technicznej, zadymienia czy wycieku chemicznego, to właśnie ARFF często reaguje jako pierwsze, zanim na miejsce dotrą zewnętrzne jednostki. Dla pasażerów takie zdarzenia wyglądają jak „zwykła straż pożarna na lotnisku”, w rzeczywistości załoga działa według ścisłych procedur lotniskowych.

Szkolenia i ćwiczenia na makietach samolotów

Utrzymanie wysokiej gotowości wymaga stałego treningu. Na większych lotniskach funkcjonują makiety statków powietrznych z instalacjami do kontrolowanego rozpalania pożarów paliwa. Dzięki temu ratownicy mogą regularnie ćwiczyć:

• budowę kurtyn pianowych i „korytarzy ewakuacyjnych”,
• gaszenie pożarów silnika, podwozia, wnętrza kabiny,
• ewakuację przez drzwi, trap, okna awaryjne, wyjścia nad skrzydłem,
• współdziałanie kilku pojazdów ARFF w jednym scenariuszu.

W trakcie ćwiczeń odwzorowuje się realne warunki: zadymienie, hałas, ograniczoną widoczność, presję czasu. Często zaprasza się również załogi lotnicze, służby naziemne oraz ratownictwo medyczne, aby przećwiczyć pełny łańcuch działań od zgłoszenia do przekazania poszkodowanych do szpitala.

Jak wygląda typowa akcja ratownicza przy samolocie

Faza alarmowania i dojazdu do miejsca zdarzenia

Scenariusz akcji z udziałem ARFF zaczyna się jeszcze zanim samolot dotknie pasa. Informacja o problemie może pochodzić z kilku źródeł:

• zgłoszenie od załogi statku powietrznego przez ATC (np. problemy z podwoziem, dym w kabinie, podejrzenie wycieku paliwa),
• obserwacja wizualna przez wieżę lub służby naziemne (iskrzenie, uszkodzenie opony, dym z silnika),
• alarm techniczny w infrastrukturze lotniskowej (czujki pożarowe w rękawie, w hangarze, w rejonie tankowania).

Wieża przekazuje służbom ARFF komunikat alarmowy z maksymalną ilością informacji: typ samolotu, liczba osób na pokładzie, rodzaj zagrożenia, planowany kierunek podejścia i przewidywane miejsce zatrzymania. Na tej podstawie dowódca zmiany:

• decyduje, które pojazdy wyjeżdżają i jaką trasą,
• ustala punkt zbiórki i kierunki dojazdu,
• przydziela wstępne zadania poszczególnym załogom.

Moment wyjazdu to pełna mobilizacja. Ratownicy ubierają aparaty powietrzne, przygotowują linię szybkiego natarcia, obsadzają działka wodno‑pianowe. Pojazdy poruszają się po wyznaczonych drogach operacyjnych, a ruch innym służbom na płycie jest ograniczany lub wstrzymywany, by dać im priorytet.

Pierwsze 60–90 sekund na miejscu – rozpoznanie i wybór taktyki

Po dotarciu w rejon zdarzenia kluczowe są pierwsze sekundy. Dowódca od razu dokonuje rozpoznania sytuacji:

• czy doszło do pożaru lub wycieku paliwa i w jakiej skali,
• w jakiej pozycji znajduje się samolot (na podwoziu, na brzuchu, uszkodzony kadłub, odłamane skrzydło),
• czy widoczne są oznaki uszkodzeń konstrukcyjnych mogących zagrozić ratownikom (uginanie się kadłuba, przechylone skrzydło, zapadnięte podwozie),
• czy trwa ewakuacja, a jeśli tak – jak przebiega (po trapach, zjeżdżalniach, samorzutnie przez skrzydło),
• skąd wydobywa się dym lub płomienie.

Na tej podstawie decyzja zapada bardzo szybko: gdzie ustawić pojazdy, jakie działko użyć, czy od razu rozwijać linie ręczne, czy najpierw osłonić drogę ewakuacji pianą. Ustawienie samochodów musi umożliwić:

• podawanie środka gaśniczego na kluczowe sektory (silniki, skrzydła, kadłub),
• niezablokowanie tras dojścia ratowników pieszych,
• bezpieczne wycofanie w razie nagłego rozwoju pożaru lub eksplozji opon/podwozia.

Gaszenie pożaru paliwa lotniczego i osłona ewakuacji

Pożar paliwa lotniczego na płycie lub w pasie przydrożnym ma zupełnie inną dynamikę niż pożar wnętrza budynku. Paliwo szybko rozlewa się, tworzy „plamę” i może przeskakiwać pod wpływem wiatru. Taktyka ARFF polega na:

• szybkim podaniu piany ciężkiej lub średniej, która przykryje powierzchnię paliwa i odetnie dostęp tlenu,
• utworzeniu „tunelu” pianowego pomiędzy wyjściami awaryjnymi a bezpieczną strefą,
• ciągłym dobudowywaniu warstwy piany w miejscach, gdzie pasażerowie schodzą na ziemię lub zjeżdżają po trapach.

Jednocześnie ratownicy z liniami ręcznymi i aparatami powietrznymi ubezpieczają newralgiczne miejsca: pod skrzydłami, w okolicy silników, przy podwoziu. W razie potrzeby stosuje się proszek gaśniczy – na przykład przy pożarze silnika odrzutowego, gdzie liczy się szybkie „zduszenie” płomienia bez ryzyka ponownego zapłonu.

Jeżeli samolot znajduje się na pasie startowym, działania są skoordynowane z wieżą tak, aby żadna inna maszyna nie zbliżała się do rejonu akcji. Zdarza się, że jedna z dróg startowych jest całkowicie wyłączana z ruchu na czas działań, a samoloty przekierowuje się na inne lotniska.

Ewakuacja pasażerów i pierwsza segregacja medyczna

Za ewakuację z pokładu formalnie odpowiada załoga lotnicza, ale ARFF ma za zadanie:

• zapewnić bezpieczne dojście z wyjść awaryjnych do punktu zbiórki,
• wyciągnąć osoby, które utknęły w drzwiach, na trapach lub w pobliżu uszkodzonych elementów,
• wspomóc w ewakuacji osób niepełnosprawnych, dzieci, pasażerów niewydolnych ruchowo.

Po opuszczeniu statku powietrznego pasażerowie kierowani są do strefy bezpiecznej, z dala od potencjalnej strefy odłamków i dymu. Tam ratownicy ARFF rozpoczynają segregację medyczną (triage). Zwykle stosuje się prosty system oznaczeń kolorystycznych lub znaczników, aby:

• wyłonić osoby w stanie bezpośredniego zagrożenia życia (np. ciężkie oparzenia, urazy głowy, problemy z oddychaniem),
• odseparować lekko poszkodowanych od osób bez obrażeń, ale w szoku,
• przygotować listę poszkodowanych do przekazania przybywającym zespołom medycznym.

W praktyce oznacza to udzielanie kwalifikowanej pierwszej pomocy jeszcze w pobliżu samolotu, przy jednoczesnym zabezpieczaniu miejsca zdarzenia. Dla części zespołu priorytetem jest gaszenie i chłodzenie konstrukcji, dla innych – medycyna przedszpitalna; podział ról jest ustalany już w chwili wyjazdu do akcji.

Działania wewnątrz kabiny i wykorzystanie ramion gaśniczych

Jeżeli pożar lub zadymienie ma miejsce wewnątrz kabiny, a z zewnątrz nie widać wyjścia ognia, ratownicy używają:

• ramion z końcówką przebijającą kadłub – aby wprowadzić mgłę wodną lub pianę bez opóźnień,
• linii szybkiego natarcia i prądownic mgłowych – do gaszenia wewnątrz i chłodzenia elementów konstrukcyjnych,
• kamer termowizyjnych – żeby sprawdzić, gdzie dokładnie znajduje się źródło ciepła, zwłaszcza za panelami, w przestrzeni nad sufitem czy w luku bagażowym.

Wejście do kabiny odbywa się w aparatach powietrznych, w zespołach minimum dwuosobowych, z asekuracją na zewnątrz. W środku panuje często bardzo ograniczona widoczność, temperatura rośnie szybko, a przestrzeń jest wąska i pełna przeszkód (fotele, bagaże, elementy konstrukcji). Ratownicy muszą jednocześnie:

• torować sobie drogę,
• kontrolować rozwój pożaru,
• sprawdzać, czy nikt nie został na fotelu, w toaletach, w rejonie kuchni pokładowej (galley).

Współpraca z innymi służbami podczas trwania akcji

W miarę rozwoju sytuacji na miejscu zdarzenia pojawiają się kolejne służby: zewnętrzne jednostki straży pożarnej, zespoły ratownictwa medycznego, policja, służby ochrony lotniska, zarządzający infrastrukturą. Rola ARFF w tej fazie polega na:

• przekazaniu dowodzenia nad częścią działań (np. ratownictwem medycznym) odpowiednim służbom,
• zapewnieniu, by wszystkie działania były zgodne z przepisami lotniczymi (zabezpieczenie wraku, czarne skrzynki, rejestratory),
• utrzymaniu nadzoru nad strefą gorącą – obszarem bezpośrednich działań gaśniczych i ratunkowych,
• organizacji strefy dekontaminacji, jeśli doszło do wycieku substancji niebezpiecznych lub użycia środków gaśniczych w dużej ilości.

W praktyce często tworzy się wspólny sztab akcji, w którym przedstawiciel ARFF współpracuje z kierującymi działaniami ratowniczymi spoza lotniska. Kluczowe jest zachowanie zasad dochodzenia powypadkowego – nie można bez potrzeby przestawiać elementów wraku, chyba że zagrażają życiu lub zdrowiu.

Stabilizacja samolotu i zabezpieczenie konstrukcji

Przy twardych lądowaniach, wyjazdach z pasa lub awaryjnych lądowaniach bez wysuniętego podwozia kadłub może być niestabilny. ARFF ma wówczas do wykonania także zadanie stabilizacji konstrukcji:

• podkładanie klinów pod uszkodzone elementy podwozia,
• użycie podpór i systemów stabilizacyjnych pod kadłub i skrzydła,
• rozmieszczenie poduszek pneumatycznych, aby zapobiec dalszemu przechyłowi lub zapadnięciu się.

Ryzyko wtórnych zagrożeń: paliwo, instalacje elektryczne i uzbrojenie awioniki

Gdy ogień zostanie opanowany, a ewakuacja zakończona, sytuacja na płycie wciąż jest daleka od „bezpiecznej”. Samolot po zdarzeniu kryje w sobie szereg wtórnych zagrożeń, które mogą ponownie uruchomić całą spiralę problemów. Dlatego zespoły ARFF prowadzą systematyczne sprawdzanie maszyny i otoczenia:

• kontrola wycieków paliwa ze skrzydeł, centropłata i okolic zaworów odpowietrzających,
• ocena szczelności instalacji hydraulicznych i olejowych,
• sprawdzenie, czy nie doszło do uszkodzenia baterii (zwłaszcza litowo-jonowych w nowocześniejszych konstrukcjach),
• weryfikacja stanu instalacji elektrycznej – przypalone wiązki kablowe, stopione kanały kablowe pod podłogą.

Załoga kokpitu, o ile jest dostępna, przekazuje istotne informacje: czy wszystkie silniki są wyłączone, czy odcięto zasilanie awaryjne, jakie komunikaty ostrzegawcze pojawiały się na tablicy. ARFF współpracuje tu blisko z obsługą techniczną przewoźnika lub działem CAMO/maintenance lotniska, aby:

• pewnie wyłączyć wszystkie źródła zasilania (zewnętrzne GPU, APU, baterie),
• zamknąć lub zabezpieczyć zawory paliwowe i odpowietrzające,
• odizolować uszkodzone obwody elektryczne, jeśli stwarzają ryzyko zwarcia.

Przy maszynach wojskowych lub przewożących szczególne ładunki (np. sprzęt wojskowy, elementy podzespołów z materiałami niebezpiecznymi) procedury są jeszcze bardziej rozbudowane – pojawia się kwestia amunicji, pirotechniki w fotelach katapultowanych czy systemach zrzutu drzwi. Wtedy ARFF często ogranicza się do stworzenia bezpiecznej strefy i zabezpieczenia przeciwpożarowego, a główne działania przejmuje wyspecjalizowany zespół EOD lub służby wojskowe.

Zabezpieczenie środowiskowe po akcji gaśniczej

Środki gaśnicze i paliwo lotnicze nigdy nie znikają „w próżni”. Woda z pianą, rozcieńczone paliwo, sorbenty – wszystko to, w połączeniu z chemią używaną w lotnictwie, może szybko przedostać się do kanalizacji deszczowej lub gruntu. ARFF ma w planach operacyjnych ujęte również działania środowiskowe:

• budowanie zapór z sorbentów i rękawów przeciwrozlewowych w pobliżu studzienek i rowów melioracyjnych,
• czasowe zamykanie odpływów, jeśli infrastruktura na to pozwala,
• wstępne zbieranie zanieczyszczeń z powierzchni płyty (sorbenty, błoto pianowe, większe fragmenty części lotniczych).

W dużych portach lotniczych funkcjonują wewnętrzne procedury powiadamiania służb ochrony środowiska oraz laboratoriów. Próbki gleby czy wody z pobliża miejsca zdarzenia są pobierane możliwie szybko, aby później można było dokładnie określić skalę zanieczyszczenia i zaplanować remediację. Z punktu widzenia ARFF ważne jest przede wszystkim takie kierowanie strumieniami gaśniczymi, by ograniczyć rozlew paliwa do jak najmniejszego obszaru, nawet jeśli wydłuża to sam proces dogaszania.

Końcowe dogaszanie i długotrwałe chłodzenie konstrukcji

Nawet po wizualnym zgaśnięciu płomieni zagrożenie w samolocie wciąż istnieje. Izolacja termiczna, elementy kompozytowe, skrytki serwisowe i przestrzenie międzypodłogowe potrafią kumulować ciepło. Dlatego po akcji głównej następuje etap żmudnego dogaszania:

• przeglądanie wnętrza z kamerami termowizyjnymi,
• otwieranie paneli dostępowych, włazów serwisowych i zabudów nad sufitem,
• lokalne chłodzenie wodą lub pianą o małej wydajności, by nie zalewać niepotrzebnie wnętrza.

W praktyce przypomina to „przeczesywanie” samolotu sekcja po sekcji. Zespół wewnętrzny zgłasza wszelkie podejrzane miejsca (gorące punkty, tlące się elementy wyposażenia), a zespół zewnętrzny podaje środek gaśniczy możliwie celnie, aby nie rozprzestrzenić zanieczyszczeń. Na tym etapie, zwłaszcza przy większych maszynach, działania mogą trwać kilka godzin.

W jednym z typowych scenariuszy – pożar w kuchni pokładowej przy lądowaniu – ogień zostaje szybko zduszony systemami pokładowymi i krótką interwencją ARFF. Jednak nagrzana zabudowa, przewody wentylacyjne i przestrzeń nad sufitem wciąż osiągają temperatury bliskie zapłonowi tworzyw sztucznych. Bez cierpliwego chłodzenia i kontroli termowizyjnej taki pożar potrafi odnowić się po kilkudziesięciu minutach, gdy służby zaczynają się już zwijać.

Przekazanie miejsca zdarzenia służbom dochodzeniowym

Kiedy życie i zdrowie ludzi nie jest już zagrożone, a pożar opanowany, rośnie znaczenie aspektu dochodzeniowego. Miejsce zdarzenia z samolotem staje się jednocześnie:

• miejscem potencjalnego przestępstwa (np. sabotaż, naruszenie zasad bezpieczeństwa),
• obszarem pracy komisji badania wypadków lotniczych,
• terenem prywatnej własności przewoźnika lub leasingodawcy.

ARFF przechodzi wtedy z roli „aktywnych ratowników” do roli „strażników miejsca zdarzenia”. Zadania obejmują:

• wyznaczenie strefy buforowej wokół wraku i kontrolę dostępu,
• udokumentowanie w przybliżeniu rozmieszczenia użytych linii gaśniczych, piany i sprzętu,
• zabezpieczenie nośników danych, o ile są w strefie dostępnej bez dodatkowego ryzyka (np. przenośne urządzenia rejestrujące używane przez lotnisko).

Dla komisji badawczej istotna jest każda informacja: o której minutzie podano pianę pod lewe skrzydło, jak intensywny był pożar w rejonie silnika, którym wyjściem ewakuowano większość pasażerów. Zespoły ARFF prowadzą dlatego podstawową dokumentację operacyjną już w trakcie działań (czas wyjazdu, czas dotarcia, czas podania pierwszego prądu, ilość zużytych środków). Te dane później trafiają do raportów i analiz powypadkowych.

Powrót do gotowości operacyjnej po dużej akcji

Z zewnątrz może się wydawać, że po akcji służby wracają do bazy, myją sprzęt i czekają na kolejne zgłoszenie. W rzeczywistości odtworzenie pełnej gotowości operacyjnej po poważnym zdarzeniu to proces rozpisany na etapy:

• szczegółowe mycie i przegląd pojazdów, zwłaszcza układów piany i pomp,
• uzupełnienie środków gaśniczych, środków ochrony indywidualnej, materiałów medycznych,
• wymiana lub dekontaminacja odzieży specjalnej i aparatów powietrznych,
• weryfikacja sprawności łączności (radio, systemy alarmowe, interkomy w pojazdach).

Równolegle prowadzi się tzw. krótką analizę poakcyjną. Zwykle, jeszcze tego samego dnia, dowódca zmiany zbiera zespół i przechodzi krok po kroku przez przebieg działań: co zadziałało dobrze, gdzie pojawiły się opóźnienia, które rozwiązania taktyczne trzeba skorygować. W niektórych portach lotniczych nagrania z kamer pojazdów lub bodycamów ratowników są włączane do tego omówienia, co pozwala zobaczyć akcję „oczami” różnych sekcji.

Po zdarzeniach o większej skali kopia takiej analizy trafia również do komórek odpowiedzialnych za zarządzanie bezpieczeństwem (Safety Management System) oraz do operatora lotniska. Na tej podstawie aktualizowane są procedury, plany alarmowe, a czasem również inwestycje w infrastrukturę – np. dodatkowe hydranty, nowe punkty poboru wody czy zmiana organizacji dróg kołowania w pobliżu rejonów o większym ryzyku.

Szkolenia i ćwiczenia ARFF – dlaczego akcje przy samolocie rzadko są improwizacją

Przeciętny strażak lotniskowy widzi duże zdarzenie lotnicze rzadko, ale trenuje je bardzo często. Regulacje międzynarodowe (m.in. ICAO) wymuszają cykliczne ćwiczenia z udziałem samolotów pozoracyjnych, makiet kabin, a czasem wycofanych z eksploatacji maszyn. W trakcie takich treningów odtwarza się typowe scenariusze:

• lądowanie z sygnalizowanym pożarem silnika,
• wyjazd z pasa i pożar paliwa pod skrzydłem,
• zadymienie kabiny bez widocznych płomieni,
• ewakuacja pasażerów w trudnych warunkach pogodowych.

Ćwiczy się nie tylko samą taktykę gaśniczą, ale też:

• nawigację po lotnisku w warunkach ograniczonej widoczności,
• komunikację z wieżą w sytuacjach szczytowego ruchu,
• współpracę z przewoźnikami i obsługą naziemną przy otwieraniu i blokowaniu konkretnych drzwi,
• działania w nocy, kiedy identyfikacja numerów dróg kołowania i oznakowania pasa wymaga większej uwagi.

Realistyczne ćwiczenia obejmują także „drobiazgi”, które w prawdziwej akcji decydują o tempie działań: np. jak szybko można rozwinąć linię do wnętrza kabiny A320 w porównaniu z B737, które trapu lepiej użyć przy konkretnym kierunku wiatru, czy gdzie bezpiecznie ustawić punkt medyczny, aby nie blokował dojazdu ciężkich pojazdów. Dobrze zaprojektowane treningi powodują, że przy prawdziwym zdarzeniu większość czynności jest dla załogi nawykiem.

Specyfika działań przy różnych typach statków powietrznych

Taktka ARFF różni się w zależności od tego, z jakim typem samolotu mamy do czynienia. Inne wyzwania stwarza mały odrzutowiec biznesowy, inne szerokokadłubowy samolot dalekodystansowy, a jeszcze inne śmigłowiec.

Dla dużych maszyn pasażerskich kluczowe są:

• wysoko położone drzwi i wyjścia awaryjne – wymagające odpowiednich drabin lub specjalistycznych pojazdów,
• duża ilość paliwa w skrzydłach i zbiornikach centralnych,
• podział kabiny na kilka sekcji, co utrudnia szybkie przeszukanie wnętrza,
• możliwość równoczesnej ewakuacji kilkuset osób w krótkim czasie.

Przy małych samolotach biznesowych lub ogólnego przeznaczenia scenariusz jest inny. Często ratownicy docierają do miejsca zdarzenia szybciej niż służby zewnętrzne, a liczba osób na pokładzie jest niewielka. Główne wyzwania to:

• ograniczony dostęp do wnętrza przez małe drzwi,
• zwykle gorsza odporność konstrukcji na odkształcenia przy twardym lądowaniu,
• bliska odległość silników tłokowych lub turbin od kabiny pasażerskiej.

Śmigłowce wprowadzają jeszcze inne ryzyka – wirnik główny i ogonowy, możliwość przewrócenia się maszyny na bok, częste wykorzystywanie lądowisk poza główną płytą lotniska. Dla ARFF oznacza to konieczność znajomości:

• procedur zatrzymania wirnika i bezpiecznego podejścia,
• punktów odcięcia zasilania i paliwa w konkretnych modelach,
• specyfiki ewakuacji przez przesuwne drzwi i duże otwory ładunkowe.

Komunikacja z załogą lotniczą i pasażerami w trakcie akcji

Choć ARFF ma rozbudowaną łączność wewnętrzną i z wieżą, efektywność działań w dużej mierze zależy od wymiany informacji z załogą samolotu. W praktyce używa się kilku kanałów komunikacji:

• łączności radiowej między kokpitem a wieżą, a następnie przekazywania informacji do ARFF,
• kontaktów bezpośrednich po otwarciu drzwi – dowódca akcji często rozmawia z kapitanem lub starszym stewardem/stewardesą,
• standaryzowanych komunikatów wizualnych (np. gesty załogi w drzwiach, sygnały świetlne).

Informacje z kokpitu o tym, gdzie skoncentrowało się zadymienie, czy zadziałały systemy gaśnicze w silniku, czy stwierdzono jakiekolwiek uszkodzenia sterowności, pozwalają dobrać taktykę. Czasami krótka wymiana zdań przy drzwiach – „dwa nieotwarte wyjścia z tyłu, dym po prawej stronie” – ma większą wartość operacyjną niż długa analiza wizualna z zewnątrz.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest ARFF na lotnisku i czym różni się od zwykłej straży pożarnej?

ARFF (Aircraft Rescue and Fire Fighting) to wyspecjalizowane służby ratowniczo‑gaśnicze działające na lotniskach. Ich głównym celem jest ratowanie życia i gaszenie pożarów w zdarzeniach z udziałem statków powietrznych – na pasie startowym, drogach kołowania, płycie postojowej oraz w bezpośrednim otoczeniu portu.

Od „zwykłej” straży pożarnej różnią się m.in. ekstremalnie krótkim czasem reakcji (2–3 min do dowolnego miejsca krytycznego), specjalistycznym sprzętem lotniskowym (duże, szybkie wozy, działka pianowe, ramiona przebijające kadłub, kamery termowizyjne) oraz szkoleniem z zakresu budowy samolotów, procedur awaryjnych i współpracy z kontrolą ruchu lotniczego (ATC).

Jak wygląda akcja ratownicza ARFF przy awaryjnym lądowaniu samolotu?

Po zgłoszeniu problemu przez załogę (np. awaria podwozia, pożar silnika, komunikat „MAYDAY”) służby ARFF przechodzą w stan podwyższonej gotowości. Wozy ustawiają się w rejonie drogi startowej wskazanej przez wieżę, tak aby w ciągu kilku sekund od przyziemienia móc dojechać do samolotu.

Po lądowaniu ratownicy dokonują szybkiej oceny sytuacji: gaszą ewentualny pożar paliwa, zabezpieczają kadłub i drogi ewakuacji pianą, stabilizują samolot, a następnie rozpoczynają ewakuację pasażerów i udzielanie pierwszej pomocy. W razie potrzeby używają narzędzi do cięcia konstrukcji, by dostać się do uwięzionych osób, a poszkodowanych przekazują zespołom medycznym.

Czym jest kategoria ARFF lotniska i od czego zależy jej poziom?

Kategoria ARFF to formalny poziom ochrony przeciwpożarowej lotniska określony na podstawie największych samolotów obsługiwanych regularnie przez dany port (długość i średnica kadłuba) oraz liczby ich operacji. Im większe maszyny, tym wyższa kategoria i tym większe wymagania wobec służb ARFF.

Wyższa kategoria oznacza m.in. więcej specjalistycznych pojazdów ratowniczo‑gaśniczych, większe minimalne zapasy wody, piany i proszku oraz odpowiednio liczniejszą i lepiej wyszkoloną obsadę. Wszystko po to, by móc natychmiast zbudować warstwę piany chroniącą kadłub i drogi ewakuacji oraz prowadzić skuteczne działania w intensywnym pożarze paliwa lotniczego.

Co się dzieje, gdy na lotnisku spadnie kategoria ARFF lub zabraknie wozów gaśniczych?

Jeśli z powodu awarii wozów, braków kadrowych lub innych problemów lotnisko nie jest w stanie utrzymać wymaganej kategorii ARFF, zarządzający ma obowiązek oficjalnie obniżyć kategorię ochrony oraz poinformować służby ruchu lotniczego. Może to oznaczać ograniczenie lub wstrzymanie przyjmowania większych typów samolotów.

W skrajnym przypadku, gdy poziom zabezpieczenia spada poniżej minimum dla ruchu pasażerskiego, operacje komercyjne są czasowo zawieszane. Dlatego sprawne funkcjonowanie ARFF jest jednym z kluczowych warunków działania portu lotniczego i planowania rozkładów lotów przez linie lotnicze.

Jakim sprzętem dysponują służby ARFF na lotnisku?

Podstawą wyposażenia są specjalistyczne samochody ratowniczo‑gaśnicze o bardzo dużej pojemności zbiorników (kilka tysięcy litrów wody i środków pianotwórczych) oraz z zapasem proszku gaśniczego. Wozy te są szybkie, przystosowane do jazdy po trawie czy w błocie i mają działka wodno‑pianowe sterowane z kabiny, systemy szybkiego natarcia oraz kamery (często termowizyjne).

Na większych lotniskach stosuje się również wysięgniki (tzw. snozzle) pozwalające przebić kadłub i podać pianę bezpośrednio do wnętrza samolotu. Dodatkowo ARFF posiada sprzęt do ratownictwa technicznego (narzędzia hydrauliczne, piły, rozpieracze), środki ochrony osobistej do pracy z paliwami lotniczymi oraz wyposażenie medyczne do udzielania pierwszej pomocy i prowadzenia segregacji poszkodowanych.

Jakie są główne zadania służb ARFF poza gaszeniem pożarów samolotów?

Poza reakcją na wypadki i pożary statków powietrznych, ARFF zajmuje się m.in. ewakuacją pasażerów z kabiny, udzielaniem pierwszej pomocy, triage poszkodowanych oraz ich przekazywaniem pogotowiu. Ratownicy zabezpieczają także tankowania z pasażerami na pokładzie, usuwają rozlane paliwa i reagują na zadymienia czy drobne pożary w terminalach oraz pojazdach lotniskowych.

Istotną częścią pracy jest prewencja: kontrole hydrantów i instalacji pianowych, udział w ćwiczeniach ewakuacyjnych terminali i hangarów, a także utrzymywanie stałej gotowości do akcji przy każdym locie zgłoszonym jako problematyczny (np. z usterką podwozia lub zapowiedzią awaryjnego lądowania).

Jak ARFF współpracuje z wieżą kontroli lotów i innymi służbami?

Współpraca z kontrolą ruchu lotniczego (TWR) jest ściśle sformalizowana. ARFF utrzymuje łączność radiową z wieżą, korzysta z ustalonej frazeologii lotniczej, otrzymuje informacje o typie samolotu, liczbie osób na pokładzie i rodzaju zgłoszonego problemu oraz działa wyłącznie za zgodą i w koordynacji z ATC, aby nie zakłócać bezpieczeństwa ruchu.

Podczas zdarzeń ratowniczych ARFF współpracuje również z lokalną Państwową i Ochotniczą Strażą Pożarną, pogotowiem ratunkowym, policją i służbami ochrony portu. Wspólne procedury i ćwiczenia pozwalają szybko podzielić zadania – od gaszenia pożaru i ewakuacji, przez zabezpieczenie terenu, po organizację transportu i opieki nad poszkodowanymi.

Esencja tematu

• Służby ARFF to wyspecjalizowane jednostki ratowniczo‑gaśnicze działające wyłącznie w środowisku lotniczym, łączące kompetencje straży pożarnej, ratownictwa medycznego, technicznego i znajomości budowy statków powietrznych.
• ARFF funkcjonuje w ścisłym reżimie prawnym ICAO, EASA i krajowych przepisów, które precyzyjnie określają poziom wyszkolenia, wyposażenie oraz maksymalny czas reakcji – bez tego lotnisko nie może prowadzić normalnych operacji.
• Zakres zadań ARFF wykracza daleko poza gaszenie pożarów i obejmuje m.in. reakcję na wypadki lotnicze, ewakuację i pierwszą pomoc pasażerom, ratownictwo techniczne, zabezpieczanie tankowania oraz codzienną prewencję pożarową.
• W odróżnieniu od „zwykłej” straży pożarnej, ARFF dysponuje wyjątkowo szybkim czasem dojazdu (2–3 minuty do critical area), specjalistycznymi pojazdami lotniskowymi i sprzętem (działka pianowe, snozzle, kamery termowizyjne) oraz lotniczym szkoleniem praktycznym.
• Służby ARFF pracują w ścisłej współpracy z wieżą kontroli ruchu lotniczego, działem operacyjnym lotniska, lokalnymi służbami ratowniczymi i policją, tworząc kluczowy element systemu bezpieczeństwa portu lotniczego.
• Każde lotnisko ma przypisaną kategorię ARFF zależną od wielkości obsługiwanych samolotów i liczby operacji, co determinuje wymaganą liczbę pojazdów, ilość środków gaśniczych oraz minimalną obsadę i poziom szkoleń.

Zobacz także:

• 

  ICAO, EASA i FAA – kto naprawdę rządzi w przestworzach?

• 

  EASA vs FAA – różnice w przepisach bezpieczeństwa

• 

  Samoloty ratownicze – historia podniebnych misji medycznych

• 

  Jaka jest różnica między FAA a EASA?

• 

  ICAO – kto stoi za światowymi normami lotnictwa?

• 

  Co oznaczają światła na pasie startowym?